Aktualności

Kalendarz Praw Człowieka – 10 grudnia

Kalendarz Praw Człowieka – 10 grudnia

Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka obchodzony jest co roku 10 grudnia w rocznicę podpisania przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1948). Deklaracja ustanowiła kanon praw politycznych, obywatelskich i społecznych przysługujących wszystkim ludziom.
To pierwszy dokument dotyczący bezpośrednio praw człowieka, który został uzgodniony i przyjęty przez niemal 200 państw. Doświadczenia II wojny światowej skłoniły państwa do podjęcia aktywnych, jednoznacznych działań, które zminimalizują prawdopodobieństwo powtórzenia się historii masowego łamania praw człowieka i ludobójstwa. Przyjęcie Deklaracji poprzedziło kilka lat dyskusji i niestety zbiegło się to w czasie z narastaniem tzw. zimnej wojny. Bezpośrednim tego skutkiem było osłabienie mocy sprawczej tego dokumentu, który pierwotnie miał być konwencją, czyli aktem prawnie wiążącym państwa, a został deklaracją.

Deklarację przyjęto jednak bez głosu sprzeciwu. Polska, podobnie jak Związek Radziecki, w 1948 roku była jednym z ośmiu krajów, które wstrzymały się od głosu. Obecnie większość prawników zajmujących się prawem międzynarodowym uważa Deklarację za prawo zwyczajowe, z czego wnioskują jej powszechne obowiązywanie. Na bazie Deklaracji w 1966 roku uchwalono Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka, które jako umowy międzynarodowe od początku obowiązywały wszystkie Państwa-Strony. Deklaracja do dziś jest podstawą system ochrony praw człowieka ONZ.

W Deklaracji zawarto to, co w tym okresie jednomyślnie uznano za fundament praw człowieka dla wszystkich ludzi w odniesieniu do takich kwestii jak: bezpieczeństwo osobiste, wolność od niewolnictwa i tortur, ochrona prawna, wolność słowa, przemieszczania się, religii, zgromadzeń, prawo do pracy, zdrowia, edukacji, kultury i in. Prawa te przysługują wszystkim „bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub jakiekolwiek inne różnice” (art. 2). Powszechna Deklaracja Praw Człowieka określa prawa człowieka jako powszechne (przysługują każdej osobie na mocy jej człowieczeństwa, co podważa m.in. argumenty iż kulturowe, religijne i in. różnice w definiowaniu np. roli kobiet w społeczeństwach mogłyby ograniczać prawa człowieka przysługujące kobietom), niezbywalne (nie można się ich zrzec, nawet gdyby się tego chciało, ani nikt nie ma prawa pozbawić kogokolwiek tych praw) i niepodzielne (żadne z uznawanych za podstawowe praw człowieka nie jest ważniejsze od pozostałych, a korzystanie z nich jest ze sobą powiązane/zależne). Jednak patriarchalna tradycja, relacje władzy w większości społeczeństw, różnice w dostępie do procesów podejmowania decyzji, dystrybucji praw i zasobów powodowały i powodują, że często naruszenia praw człowieka w sferze prywatnej, w stosunku do kobiet nie były jako takie traktowane i ścigane.

Powszechność Deklaracji od początku była podważana przez niektóre państwa, które usprawiedliwiają nieprzestrzeganie zapisanych w niej praw, mówiąc o zachodnim pochodzeniu całej koncepcji i swojej odmienności kulturowej. Co jednak charakterystyczne, to zawsze rządy powołują się na różnice kulturowe, nigdy zaś – zwykli ludzie. W tradycyjnym podejściu prawa człowieka są dzielone na tzw. generacje praw człowieka. Do pierwszej generacji zaliczane są prawa obywatelskie i polityczne, do drugiej – prawa gospodarcze, społeczne i kulturalne, do trzeciej generacji – tzw. prawa solidarnościowe/kolektywne, związane z rosnącą współzależnością państw, procesem globalizacji. Są to m.in.: prawo do pokoju, prawo do rozwoju, prawo do bezpiecznego środowiska, prawo do korzystania ze wspólnego dziedzictwa ludzkości. Funkcjonowanie systemu międzynarodowej ochrony praw człowieka, który powstał w ramach organizacji międzyrządowej, a którego początkiem było przyjęcie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, to w dużej mierze zasługa organizacji pozarządowych. To one są dużo bliżej problemów społecznych, są niezależne od rządów, prowadzą działania monitorujące przestrzeganie praw, składają raporty-cienie do organów stojących na straży poszanowania praw, stają w obronie lub reprezentują osoby i grupy, których prawa są łamane. Często też jako pierwsze dostrzegają problem, tworzą koalicje, lobbują na rzecz wprowadzenia nowych zapisów prawnych, które chroniłyby kolejne grupy osób narażonych na dyskryminację, i które to prawa będą obowiązywały w większości państw należących do ONZ. Wiele mechanizmów ochrony praw człowieka np. Międzynarodowy Trybunał Karny, powołany aby sądzić sprawców najcięższych przestępstw, urząd Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, Konwencja przeciwko torturom ONZ czy Europejska Konwencja Przeciwko Handlowi Ludźmi – to właśnie efekty wieloletnich starań, akcji, działań edukacyjnych organizacji pozarządowych. Wśród polskich organizacji najwięcej praktyki w takiej aktywności mają organizacje działające na rzecz praw człowieka kobiet. System ochrony praw człowieka ONZ jest powszechnie krytykowany. Państwa nie wywiązują się z powziętych na siebie zobowiązań. Często same poprzez swoich funkcjonariuszy dopuszczają się łamania praw człowieka na masową skalę, a system ochrony nie jest w stanie skutecznie ścigać sprawców. Jednocześnie jednak kolejne problemy nazywane są językiem praw człowieka jak np. zdefiniowanie biedy i zmianom klimatycznych. Prawa człowieka stały się podstawą działania ruchów pracujących na rzecz zmiany społecznej.

Źródło: Kalendarz Praw Człowieka

Inne aktualności